Giriş
7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu’nun 3. maddesiyle, 1 Ocak 2018 tarihinden itibaren iş hukukundan kaynaklanan bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talebiyle açılacak davalarda arabulucuya başvurulmuş olması bir dava şartı olarak kabul edilmiştir. Bu kapsamın doğru analizi, hangi talepler için arabulucuya gidilmesinin zorunlu olduğunu, hangi taleplerin ise doğrudan yargılamaya konu edilebileceğini ortaya koymaktadır.1
Dava Şartı Kapsamına Giren Talepler
İşçilik Tazminatları: Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, kötüniyet tazminatı, sendikal tazminat, ayrımcılık tazminatı, iş güvencesi tazminatı.
Ücret ve Hak Alacakları: Çıplak ücret alacağı, fazla çalışma (fazla mesai) ücreti, ulusal bayram ve genel tatil (UBGT) ücreti, hafta tatili ücreti, yıllık ücretli izin alacağı, prim, ikramiye, yol ve yemek yardımı alacakları.
İşe İade Talepleri: 4857 sayılı İş Kanunu m. 20 uyarınca feshin geçersizliği ve işe iade istemiyle yapılan başvurular.
İşverenin Talepleri: İşçiden talep edilen ihbar tazminatı, cezai şart alacağı, eğitim giderlerinin tazmini, avansın iadesi, verim düşüklüğü veya hor kullanma nedeniyle tazminat, rekabet yasağına aykırılık tazminatı.
Kapsam Dışında Kalan Uyuşmazlıklar (İMK m. 3/3)
İş Kazası ve Meslek Hastalığından Kaynaklanan Tazminatlar: İş kazası veya meslek hastalığından doğan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davaları dava şartı arabuluculuk kapsamı dışındadır. Bu uyuşmazlıklarda doğrudan iş mahkemesinde dava açılabilir. Ancak bu durum, iş kazasında arabuluculuk hiç yapılamaz şeklinde anlaşılmamalıdır; iş kazası tazminatlarında ihtiyari arabuluculuk yapılmasına hukuken bir engel yoktur.
Hizmet Tespiti ve SGK Mevzuatından Doğan Davalar: Sigortalılık sürelerinin tespiti (hizmet tespiti davası), eksik bildirilen günlerin tamamlatılması veya sigorta primlerinin düzeltilmesine ilişkin davalar kamu düzenine ilişkin olup arabuluculuğa elverişli değildir.
Süreç ve Yetkili Adliye Arabuluculuk Bürosu
Dava şartı arabuluculuk süreci, uyuşmazlığın karşı tarafının yerleşim yerindeki veya işin yapıldığı yerdeki adli yargı ilk derece mahkemesi adalet komisyonu başkanlığı nezdinde kurulan arabuluculuk bürosuna başvuru ile başlar.
Arabulucu, görevlendirildiği tarihten itibaren 3 hafta içinde süreci sonuçlandırmak zorundadır. Bu süre, zorunlu hallerde arabulucu tarafından en fazla 1 hafta uzatılabilir (toplam azami süre 4 haftadır).
Asıl İşveren - Alt İşveren İlişkisinde İşe İade Arabuluculuğu — Önemli Güncelleme
7036 sayılı Kanun’un (değişiklikten önceki) m. 3/15 hükmü, asıl işveren-alt işveren ilişkisinin varlığı hâlinde işe iade talebiyle arabulucuya başvurulduğunda anlaşmanın geçerli olabilmesi için asıl işveren ile alt işverenin arabuluculuk görüşmelerine birlikte katılmalarını ve iradelerinin birbirine uygun olmasını şart koşuyordu. Ancak Anayasa Mahkemesi’nin 03.06.2025 tarihli ve E. 2024/157, K. 2025/121 sayılı kararı ile (RG. 17.10.2025, S. 33050) bu hüküm iptal edilmiştir. Yüksek Mahkeme, işçinin taraf olmadığı asıl işveren-alt işveren ilişkisini önceden belirlemekle yükümlü tutulmasının orantısız bir külfet yarattığını ve mahkemeye erişim hakkını ölçüsüz biçimde sınırladığını tespit etmiştir.2
Bu iptal kararının pratik sonucu, işçinin işe iade talebiyle yalnızca bir işvereni (örneğin yalnızca alt işvereni) muhatap göstererek arabuluculuğa başvurmasının, artık başvurulmayan diğer işveren bakımından dava şartının gerçekleşmediği sonucunu otomatik olarak doğurmayacak olmasıdır. Bununla birlikte, iptal kararının Resmî Gazete’de yayımından sonraki uygulamada mahkemelerin ve Yargıtay’ın konuyu ne şekilde somutlaştıracağı yakından takip edilmelidir; asıl işveren-alt işveren ilişkisinde taraf teşkiline ilişkin genel usul kuralları (husumet, zorunlu dava arkadaşlığı vb.) ayrıca değerlendirilmeye devam edecektir.
Sonuç ve Değerlendirme
Dava şartı arabuluculuk sürecinde taleplerin doğru belirlenmesi ve yetkili büroya başvurulması usul ekonomisi ve hak kayıplarının önlenmesi bakımından hayati öneme haizdir. Asıl işveren-alt işveren ilişkisi bulunan işe iade başvurularında, yukarıda açıklanan güncel Anayasa Mahkemesi kararı nedeniyle taraf teşkiline ilişkin değerlendirmenin güncel içtihatla birlikte yapılması önem taşımaktadır.