Giriş
Arabuluculuk faaliyeti, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri iş ve işlemlerden doğan özel hukuk uyuşmazlıklarında mümkündür (HUAK m. 1/2). İş hukukunun emredici yapısı ve işçiyi koruma ilkesi gözetildiğinde, arabuluculuk masasında tarafların üzerinde anlaşabileceği konular kamu düzeni sınırı ile doğrudan ilişkilidir.
Arabuluculuğa Elverişli Olan ve Olmayan Hususlar
Elverişli Olan Hususlar: Taraflar; kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, fazla çalışma ücreti, yıllık izin ücreti, UBGT ücreti, işe iade sonrası boşta geçen süre ücreti, işe başlatmama tazminatı, cezai şart, bakiye süre ücreti gibi parayla ölçülebilen ve tarafların serbestçe tasarruf edebileceği haklar üzerinde anlaşabilirler.
Elverişli Olmayan Hususlar (Kamu Düzeni Engeli): - Sigortalılık Süreleri ve Hizmet Tespiti: İşçinin çalışma gün sayısının tespiti, sigortasız çalıştırılan dönemlerin ibra edilmesi veya primlerin eksik yatırılmasına ilişkin anlaşmalar kamu düzenine aykırı olup geçersizdir. - İş Kazası Maluliyet Derecesi: İş kazasına bağlı maluliyet oranının taraflarca anlaşma ile düşürülmesi veya ortadan kaldırılması mümkün değildir. - Geleceğe Yönelik Haklardan Feragat: Henüz doğmamış bir haktan (örneğin iş sözleşmesi devam ederken ileride doğacak kıdem tazminatından) arabulucu huzurunda feragat edilemez.
Anlaşma Belgesinin Hukuki Niteliği ve TBK m. 420 Tartışması
Doktrin ve yargı kararlarında arabuluculuk anlaşma belgesinin hukuki niteliği konusunda iki temel görüş mevcuttur:
- Sui Generis (Kendine Özgü) Sözleşme Görüşü: Anlaşma belgesinin hem borç doğuran hem de edimi sona erdiren ve dava açma yasağı getiren karma, kendine özgü bir usul ve borçlar hukuku müessesesi olduğu savunulmaktadır.
- Mahkeme Dışı Sulh Sözleşmesi Görüşü (Baskın Görüş): Yargıtay ve ağırlıklı doktrin; anlaşma belgesini Türk Borçlar Kanunu (TBK) hükümleri çerçevesinde tarafların karşılıklı fedakârlıkta bulunarak uyuşmazlığı sona erdirme iradesini yansıtan bir “mahkeme dışı sulh sözleşmesi” olarak kabul etmektedir.1
TBK m. 420 (İbra Sözleşmesi) Koşullarının Aranıp Aranmayacağı
İş hukukunda en çok tartışılan husus, arabuluculuk anlaşma belgesinin TBK m. 420’deki ibra şartlarına (fesih tarihinden itibaren 1 aylık bekleme süresi, ödemenin banka kanalıyla yapılması, kalemlerin tek tek gösterilmesi) tabi olup olmadığıdır.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin yakın tarihli içtihatlarına göre; usulüne uygun olarak yürütülen bir arabuluculuk süreci sonunda düzenlenen anlaşma belgesi bir ibra sözleşmesi değil, maddi hukuka ilişkin bir borçlar hukuku sözleşmesidir; bu nedenle tarafların kendi aralarında vardıkları bir anlaşmayı yalnızca arabulucuya onaylatmaları, yasaya uygun bir arabuluculuk faaliyeti olarak kabul edilmez (Yargıtay 9. HD, E. 2024/13091, K. 2025/348, T. 13.01.2025).2 Kanuna uygun yürütülen bir arabuluculukta TBK m. 420’deki koşullar aranmaz; ancak arabuluculuk süreci kanuna aykırı yürütülmüşse (gerçek bir müzakere yapılmamışsa), tutanak sıradan bir ibraname sayılarak TBK m. 420 kapsamında denetlenebilir.
Gizlilik Kuralı ve Gizliliğin Kalkması (HUAK m. 4)
Arabuluculuk görüşmeleri ilke olarak gizlidir. Ancak sürecin anlaşma ile sonuçlanması halinde düzenlenen “Anlaşma Belgesi”, doğası gereği cebri icraya ve hukuki işlemlere konu olabileceğinden gizlilik kuralı mutlak değildir.
İcra edilebilirlik şerhi alınması amacıyla mahkemeye başvurulduğunda, belge ilamlı icra takibine konu edilerek icra dairesine ibraz edildiğinde veya belgenin iptali/geçersizliği davasında mahkemeye delil olarak sunulduğunda, resmi makamlar önünde gizlilik kuralı kanunen kalkmış sayılır.
Sonuç ve Değerlendirme
Arabuluculuk anlaşması borçlar hukuku özerkliği çerçevesinde bir sulh sözleşmesi niteliğindedir. Kamu düzenine aykırı olmamak koşuluyla tarafları bağlar ve yasal mercilere sunulması halinde gizlilik kuralı istisnai olarak kalkar.