Giriş
Arabuluculuk anlaşma belgesi borçlar hukuku anlamında bir sözleşme olduğundan, genel sözleşme hukuku sakatlıklarına tabidir. İradesi fesada uğratılarak veya edimler arasında aşırı bir dengesizlik yaratılarak anlaşma belgesini imzalamak durumunda kalan taraf, “Arabuluculuk Anlaşma Belgesinin İptali” davası açarak belgenin hükümsüz kılınmasını isteyebilir.
İptal Sebepleri ve Maddi Hukuk Dayanakları
1. İrade Fesadı Halleri (TBK m. 30-38)
- Hata (Yanılma): Tarafın sözleşmenin esaslı unsurlarında (örneğin rakamda veya edimin niteliğinde) iradesi dışında hataya düşmesi.
- Hile (Aldatma): Karşı tarafın hileli eylemleriyle yanlış bilgi verilerek imza alınması.
- İkrah (Korkutma): Tarafın ağır bir tehdit veya şantaj altında anlaşmaya zorlanması.
2. Aşırı Yararlanma (Gabin – TBK m. 28)
Gabin sebebiyle belgenin iptali için şu iki unsur aranır: - Objektif Unsur: Edimler arasında açık ve fahiş bir orantısızlığın bulunması. - Subjektif Unsur: Karşı tarafın, işçinin zor durumda kalmasından, düşüncesizliğinden veya tecrübesizliğinden sömürme kastıyla yararlanması.
Dava Açma Usulü, Görevli Mahkeme ve Süreler
Görevli ve Yetkili Mahkeme: Görev ve yetki, genel usul hukuku ilkelerine tabidir; belgenin iptali istenen uyuşmazlığın niteliğine göre değişir.
Görev bakımından genel kural: Görev kamu düzenine ilişkin olup taraflarca değiştirilemez ve mahkemece davanın her aşamasında re’sen gözetilir. Özel kanunla bir mahkeme türüne görev verilmediği sürece genel görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir (HMK m. 2); uyuşmazlığın niteliğine göre ticaret mahkemesi veya tüketici mahkemesi gibi özel ihtisas mahkemeleri de görevli olabilir.
İş hukuku uyuşmazlıklarında özel durum: Anlaşma belgesinin konusu işçi-işveren ilişkisinden doğan bir alacak veya işe iade talebiyse, özel kanun olan 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu genel kuralın önüne geçer: İMK m. 5 uyarınca iş ilişkisinden doğan her türlü hukuk uyuşmazlığına iş mahkemesi bakar; anlaşma belgesinin iptali talebi de bu uyuşmazlığın bir uzantısı olduğundan iş mahkemesinin görev alanına girer.
Yetki bakımından genel kural: Genel yetki kuralı, davalının davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesidir (HMK m. 6).
İş hukuku uyuşmazlıklarında özel durum: İMK m. 6, bu genel kuralı korumakla birlikte davacıya (işçiye) ikinci bir seçenek daha tanır: davalının yerleşim yeri mahkemesinin yanında, işin veya işlemin yapıldığı yer mahkemesi de yetkilidir; davacı bu ikisinden birini seçebilir.1
Hak Düşürücü Süreler: - İrade Fesadı Halleri (TBK m. 39): Yanılma veya aldatmanın öğrenildiği, korkutmanın etkisinin kalktığı andan itibaren 1 yıl. - Gabin (TBK m. 28/2): Zarar görenin bu durumu öğrendiği andan itibaren 1 yıl ve her hâlde sözleşmenin kurulduğu tarihten itibaren 5 yıl içinde dava açılmalıdır.
Anlaşma Belgesinin İptalinin Diğer Davalarla İlişkisi
İşçi, arabuluculuk belgesinin iptali davası ile işçilik alacakları veya işe iade davasını birlikte veya ayrı ayrı açabilir. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin yerleşik yaklaşımına göre; HUAK m. 18’de anlaşılan hususlarda dava açılamayacağı emredici şekilde öngörüldüğünden, işçinin aynı zamanda alacak veya işe iade talebinde bulunabilmesi için öncelikle bu hukuki engelin (anlaşma belgesinin geçerliliğinin) ortadan kaldırılması gerekmektedir; anlaşma belgesinin iptaline ilişkin talep, ayrı bir dava olarak da ikame edilebilir (Yargıtay 9. HD, E. 2024/8763, K. 2024/10645, T. 04.07.2024).2 Uygulamada mahkemeler, iptal talebinin aynı dava içinde ileri sürüldüğü hâllerde bunu bir ön sorun olarak, ayrı bir dava olarak ikame edildiği hâllerde ise esas davanın bekletici mesele yapılması gereken bir husus olarak değerlendirmektedir.
Sonuç ve Değerlendirme
Anlaşma belgesinin iptali davası, iradesi fesada uğrayan tarafın başvurabileceği etkili bir hukuki koruma yoludur. İptal talebinin diğer işçilik davalarıyla usulî ilişkisinin doğru kurulması, çelişkili kararların önüne geçilmesi bakımından önemlidir.